Teksty modernizmu

TEKSTY MODERNIZMU. ANTOLOGIA POLSKIEJ KRYTYKI I TEORII ARCHITEKTURY LAT 1918 – 1981

Dwutomowa publikacja w języku polskim będzie się opierać na zestawieniu wyboru tekstów źródłowych zebranych wg klucza tematycznego, związanego z zagadnieniem recepcji w polskiej teorii i praktyce architektonicznej pojęcia modernizmu (tom 1) oraz esejów stanowiących do tego wyboru krytyczny komentarz (tom 2). Przywołane zostaną teksty autorów aktywnych w zarówno w okresie przedwojennym, jak i teksty powstałe po 1945. Wybór zakresu czasowego – od tekstów zapowiadających perspektywę nowoczesną w myśleniu o architekturze, przez refleksje nad nowoczesnością i ruch awangardowy, późny modernizm, po odrzucenie teorii i estetyki nowoczesnej (moment końc zącym, byłby początek lat 80. zjazd UIA w Warszawie w 1981, wywiad z Charlesem Jencksem przeprowadzony w nr 2 „Architekturze z 1982, przy okazji wizyty krytyka i teoretyka  architektonicznego postmodernizmu w Polsce w 1981 a także Karta pracowni “Dom i Miasto” z 1984 rozprowadzana w ramach działań “Solidarności”) obejmuje różne fazy recepcji na gruncie polskim architektonicznego modernizmu. Przygotowanie antologii w stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości, wpisuje się w charakter obchodów tej ważnej rocznicy publikacja zadaje pytania o specyfikę polskiej kultury w odniesieniu do głównych prądów ideowych architektury światowej, o znaczenie tradycji przy jednoczesnym dążeniu do wartości uniwersalnych i włączeniu w nurt nowoczesny, wskazując wkład polskich twórców w teorię światowej awangardy i modernizmu. Struktura antologii zbudowana będzie wokół pewnych pojęciowych pól, a wybór dokonany wg klucza tematycznego, nie osobowego. Podstawowe zagadnienia, wokół których ogniskować będzie się wybór, stanowią problemy związane z: formą dzieła sztuki, twórcą/artystą a także kontekstem politycznospołecznym tworzenia architektury (w tym także teorią społeczną towarzyszącą projektom architektonicznym). Wybór tekstów opierać się będzie fragmenty wypowiedzi publikowanych – publikacje książkowe, materiały z sesji naukowych, z pracy branżowej i ewentualnie prasy codziennej a także kwerendę i opracowanie zapisków niepublikowanych.
Każde z zagadnień zostanie opatrzone krytycznym esejem. Oprócz tych tekstów komentujących poszczególne zbiory tekstów, w książce znajdą się także eseje o charakterze przekrojowym.

Książce towarzyszyć będą przedruki z prasy architektonicznej, ilustracje ukazujące część z omawianych budynków/założeń,
W antologii znajdą się teksty źródłowe takich autorów, jak:
Lech Niemojewski, Adolf SzyszkoBohusz, Henryk Jasieński, Piotr Biegański, Michał Kostanecki, Alfred Lauterbach, Jerzy Warchałowski, Roman Feliński, Józef Czajkowski, Helena Syrkusowa, Szymon Syrkus, Maciej Nowicki, Edmund Goldzamt, Jan Minorski, Jerzy Hryniewiecki, Tadeusz Barucki, Kazimierz Wejchert, Hanna AdamczewskaWejchert, Bohdan Pniewski, Zbigniew Ihnatowicz, Marek Budzyński, Oskar Hansen, Przemysław Szafer.

Zagadnienia teoretyczne, których dotyczyć będzie wybór tekstów:

Tom 1 antologia
Proponowana struktura publikacji i pojęcia, według których dokonany zostanie wybór tekstów i przykłady materiałów źródłowych, które mogłyby zostać omówione w tej części:

1. FORMA : DZIEŁO
model, styl, forma, kompozycja, projekt, natura/organicznoś ć, maszyna, rewizje. modernistyczny pomnik
Przykładowy wybór tekstów:

Leon Chwistek, Zagadnienia współczesnej architektury, „Nowa Sztuka”, t. 1, 1921, s. 1016.
Tadeusz Peiper, Miasto, masa, maszyna. I/III, Zwrotnica, 1922, nr 2, lipiec.
Feliński Roman, Najnowsze prądy w architekturze, „Architekt”, t. 5, 1922, s. 4142.
Wacław Krzyżanowski, Nowe budynki publiczne w Polsce, „Sztuki Piękne”, t. 5, 1924, s. 178185.
Szymon Syrkus, Architektura otwiera bryłę, katalog Machine Age Exposition, Nowy Jork 1926 Katarzyna Kobro, Funkcjonalizm, Forma, 1936, nr 4, s 913.
Maciej Nowicki, W poszukiwaniu nowego funkcjonalizmu, Skarpa Warszawska 1945/3
J. Hryniewiecki, Język wystawy [w:] Katalog oficjalny Wystawy Ziem Odzyskanych,Wrocław 1948.
Minorski Jan, Próba oceny architektury polskiej okresu 19181939, „Architektura”, t. 12, 1953, s. 297308.
Juliusz Żórawski, O budowie formy architektonicznej, Arkady, Warszawa 1962.
Jan Minorski, Architektura samorzutna, „Architektura” 1963, nr 4, s. 133.
Jan Minorski, Postulaty i koncepcje urbanistyczne i architektoniczne w Polsce w ostatnim pięcioleciu przed II wojną światową, Materiały i Studia. Seria IV. Zagadnienia społecznogospodarcze
w kształtowaniu przestrzennym. Międzyuczelniany Zakład Podstawowych Problemów Architektury, Urbanistyki i Budownictwa, z. 4, Warszawa 1965, s. 5105.
Jan Minorski, Polska nowatorska myśl architektoniczna w latach 19181939, Studia i Materiały do Teorii i Historii Urbanistyki i Architektury, Warszawa 1970. Izabella Wisłocka, Dom i miasto jutra, Warszawa, Arkady, 1971.

2. TWÓRCA
bunt/manifest, architekt, szkoła
Przykładowy wybór tekstów:

Witold Minkiewicz, Z powodu i wystawy Architektury we Lwowie, Czasopismo Techniczne,1910/ 24
Lech Niemojewski, Wczoraj i dziś w architekturze, Wiadomości Literackie, 1924
Norwerth Edgar, Wystawa Architektury Nowoczesnej, „A i B”, t. 4, 1926, s. 3638.
Lech Niemojewski, Na marginesie programów modernistycznych, Architektura i Budownictwo 1927/7
Warchałowski Jerzy, Polska sztuka dekoracyjna, Warszawa 1928.
Warchałowski Jerzy, Sztuka dekoracyjna, [w:] Dziesięciolecie Polski Odrodzonej, Kraków 1928, s. 709716.
Władysław Strzemiński, Szymon Syrkus, Teraźniejszość w architekturze i malarstwie, Przegląd Artystyczny, 1928/4
Paweł Wędziagolski, O szkołę architektury, Architektura i Budownictwo, 1929/ 2
Powszechna Wystawa Krajowa w Poznaniu w roku 1929, t. 2, (Budownictwo), red. Stanisław Wachowiak, Poznań 1930.
Szymon Syrkus, C.I.R.P.A.C. Informacje o IV Międzynarodowym Kongresie Architektury Nowoczesnej, Architektura i Budownictwo, 1933/8?
Szczęsny Rutkowski, 1929, Polska architektura współczesna,Tygodnik Ilustrowany, nr 49, 1946
Juliusz Żórawski, Postawa duchowa architekta, 14.III.1947, tekst odczytu
Lech Niemojewski, Uczniowie cieśli (rozważania nad zawodem architekta), Warszawa 1948 fragmenty
Bohdan Pniewski, Polska twórczość architektoniczna w 1 poł. XX wieku. Fragmenty referatu wygłoszonego na VIII Plenum SARP, „Biuletyn Technicznego Centralnego Zarządu Biur Projektowych Budownictwa Miejskiego”, t. 6, 1955, s. 116.

3. POLITYCZNOŚĆ
utopia, mieszkanie, wypoczynek, instytucje, człowiek, państwo, społeczeństwo
Przykładowy wybór źródeł (do publikacji fragmenty tekstów):

Szymon Syrkus, Fabrykacja Osiedli, Architektura i Budownictwo 1928/8.
Henryk Jasieński, Architektura, [w:] Dziesięciolecie Polski Odrodzonej, Kraków 1928, s. 691694.
Szczęsny Rutkowski, Osiedla ludzkie, 1932.
Lech Niemojewski, Ku syntezie trzech pokoleń, „Kurier Warszawski”, 1934, nr 352, s. 1819.
Lech Niemojewski, La France et la Pologne dans leurs relations artistique, „Arkady”, R. 4, 1938, nr 10, s. 532.
Piotr Biegański Architektura Włoch Mussoliniego, „A i B”, t. 10, 1937, s. 367377.
Edmund Goldzamt, Architektura zespołów śródmiejskich i problemy dziedzictwa, PWN, Warszawa 1956.
Oskar Hansen, Pragmatyzm utopii wywiad, Architektura, nr 3/4 1977.
Józef Sigalin, O upadku socrealizmu [w:] Józef Sigalin, Warszawa 19441980. Z archiwum architekta.
Tom I, wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986.
Halina Skibniewska, Rodzina a mieszkanie; Instytut Planowania Przestrzennego Politechniki Warszawskiej, Warszawa : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
Helena Syrkus Ku idei osiedla społecznego 19251975, PWN, Warszawa 1976 .
Helena Syrkus, Społeczne cele urbanizacji. Człowiek i środowisko, PWN, Warszawa 1984.

Tom 2:
Proponowane tematy esejów, przedstawiających kontekst polityczno-społeczno-ideowy tworzenia architektury i jej teorii, a także wytyczających charakterystykę i specyfikę polskiego piśmiennictwa o architekturze w omawianym okresie. Problemy poruszane przez autorów w tej części publikacji, dotyczyć będą takich zagadnień jak: retoryka tekstów i charakterystyka polskiej krytyki architektonicznej, przed i powojennej, charakterystyki omawianych źródeł, przeanalizowana zostanie m.in. relacja pomiędzy architektoniczna praktyką a teorią i znaczenie teorii dla polskiej architektury nowoczesnej. Jednym z ważnych zagadnień tej części będzie nakreślenie znaczenia polskiej teorii i krytyki architektury na tle tendencji światowych tego czasu a także uwarunkowania polityczne i społeczne tworzenia architektury i jej teorii w okresie przed i po II wojnie światowej, a także w kontekście przemian politycznych i kulturowych lat 80. i ich wpływu na przeformułowanie paradygmatów modernizmu. Krytycznej analizie poddany zostanie sam termin „modernizm” i sposoby jego rozumienia w teorii sztuki w Polsce a także wyznaczona charakterystyka teorii architektury na tle analogicznych zjawisk w obrębie innych sztuk wizualnych.


Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego